Πώς να αναγνωρίζουμε τα εσωτερικά μας μοτίβα
Όσα επαναλαμβάνονται στη ζωή μας ίσως προσπαθούν να μας δείξουν κάτι
Υπάρχουν στιγμές που κοιτάζουμε πίσω και αναρωτιόμαστε πώς βρεθήκαμε ξανά σε ένα γνώριμο σημείο. Μπορεί να έχουν αλλάξει οι άνθρωποι, οι συνθήκες, ο τόπος ή η εποχή της ζωής μας, κι όμως κάτι στο αποτέλεσμα μοιάζει παράξενα οικείο.
Ίσως πρόκειται για μια σχέση που εξελίχθηκε όπως προηγούμενες. Για μια απόφαση που πήραμε ενώ μέσα μας γνωρίζαμε ότι δε μας εξέφραζε. Για μια κατάσταση από την οποία προσπαθήσαμε πολλές φορές να απομακρυνθούμε, αλλά με κάποιον τρόπο επιστρέψαμε. Ή ακόμη για έναν τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε σχεδόν αυτόματα κάθε φορά που αισθανόμαστε ότι απειλείται κάτι σημαντικό για εμάς.
Δεν σημαίνει ότι η ζωή επαναλαμβάνεται αυτούσια. Συχνά αυτό που επαναλαμβάνεται βρίσκεται βαθύτερα: στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν, στις εσωτερικές μας αντιδράσεις, στις προσδοκίες μας και τελικά στις επιλογές που κάνουμε.
Αυτές οι επαναλαμβανόμενες εσωτερικές διαδρομές είναι τα μοτίβα μας.
Και όσο παραμένουν αόρατα, μπορεί να πιστεύουμε ότι κάθε φορά έχουμε μπροστά μας μια εντελώς διαφορετική κατάσταση. Όταν όμως αρχίζουμε να τα αναγνωρίζουμε, βλέπουμε ότι πίσω από διαφορετικές ιστορίες υπάρχει συχνά μια κοινή γραμμή.
Το μοτίβο δεν είναι μόνο αυτό που κάνουμε
Όταν μιλάμε για μοτίβα, είναι εύκολο να εστιάσουμε μόνο στην εξωτερική συμπεριφορά.
«Πάλι έκανα την ίδια επιλογή.»
«Πάλι εμπιστεύτηκα τον ίδιο τύπο ανθρώπου.»
«Πάλι άφησα κάτι μέχρι την τελευταία στιγμή.»
«Πάλι δεν είπα αυτό που πραγματικά ήθελα.»
Όμως η πράξη είναι συνήθως το τελευταίο κομμάτι μιας μεγαλύτερης εσωτερικής διαδικασίας.
Πριν από αυτήν έχουν ήδη προηγηθεί σκέψεις, συναισθήματα, προσδοκίες, φόβοι και μικρές αποφάσεις που μπορεί να πέρασαν σχεδόν απαρατήρητες.
Ένα γεγονός συμβαίνει. Κάτι μέσα μας ενεργοποιείται. Δίνουμε μια συγκεκριμένη ερμηνεία σε αυτό που συνέβη. Γεννιέται ένα συναίσθημα. Αντιδρούμε με ένα γνώριμο τρόπο. Και τελικά φτάνουμε σε ένα αποτέλεσμα που έχουμε συναντήσει ξανά.
Γι’ αυτό πολλές φορές το πραγματικό μοτίβο δε βρίσκεται στην τελική επιλογή.
Βρίσκεται πολύ νωρίτερα.
Οι επαναλήψεις είναι ένα πρώτο σημάδι
Ένας από τους πιο απλούς τρόπους να αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε τα εσωτερικά μας μοτίβα είναι να παρατηρήσουμε όσα επαναλαμβάνονται.
Όχι μία φορά. Όχι δύο συμπτώσεις. Αλλά καταστάσεις που, παρά τις διαφορετικές μορφές τους, μας δημιουργούν ξανά την ίδια αίσθηση.
Ίσως αλλάζουν οι άνθρωποι αλλά εμείς νιώθουμε κάθε φορά ότι δεν ακουγόμαστε. Ίσως αλλάζουν οι δουλειές αλλά φτάνουμε ξανά στο σημείο να αισθανόμαστε εγκλωβισμένοι. Ίσως ξεκινάμε κάτι με ενθουσιασμό και λίγο πριν προχωρήσει ουσιαστικά απομακρυνόμαστε. Ίσως λέμε συνεχώς «ναι» ενώ μέσα μας θέλουμε να πούμε «όχι».
Το σημαντικό δεν είναι να βιαστούμε να δώσουμε μια εξήγηση.
Η πρώτη κίνηση είναι απλώς να αναγνωρίσουμε την επανάληψη.
Να μπορέσουμε να πούμε:
«Αυτό το έχω ξαναζήσει με διαφορετικό τρόπο.»
Από εκεί ξεκινά η παρατήρηση.
Η ένταση συχνά αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο
Υπάρχουν επίσης στιγμές όπου η αντίδρασή μας μοιάζει μεγαλύτερη από το γεγονός που την προκάλεσε.
Μια μικρή καθυστέρηση μπορεί να δημιουργήσει μεγάλη ανησυχία. Μια διαφορετική άποψη να μας κάνει να αισθανθούμε ότι αμφισβητούμαστε ολόκληροι. Μια άρνηση να μας πληγώσει περισσότερο από όσο περιμέναμε. Μια αλλαγή σχεδίου να μας αναστατώσει δυσανάλογα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αντίδρασή μας είναι «λανθασμένη».
Μπορεί όμως να είναι ένα σημείο που αξίζει να παρατηρήσουμε.
Γιατί όταν κάτι αγγίζει μια ήδη γνωστή εσωτερική περιοχή, δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που συμβαίνει τώρα. Συχνά αντιδρούμε και σε όλα όσα το συγκεκριμένο γεγονός σημαίνει για εμάς.
Και εκεί μπορεί να κρύβεται ένα μοτίβο.
Όχι τόσο στο εξωτερικό γεγονός, όσο στο νόημα που του δίνουμε.
Οι φράσεις που επαναλαμβάνουμε μέσα μας
Τα μοτίβα δεν εμφανίζονται μόνο μέσα από γεγονότα.
Φαίνονται και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε στον εαυτό μας.
Υπάρχουν φράσεις που μπορεί να επανέρχονται για χρόνια:
«Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή.»
«Δεν πρέπει να ενοχλήσω.»
«Καλύτερα να μην πω τίποτα.»
«Αν δεν το κάνω εγώ, δεν θα γίνει.»
«Πρέπει να τα καταφέρω μόνος μου.»
«Κάτι θα πάει στραβά.»
«Δεν είναι για μένα.»
Όταν μια τέτοια φράση εμφανίζεται ξανά και ξανά σε διαφορετικές καταστάσεις, αξίζει να σταθούμε λίγο μπροστά της.
Όχι για να την απορρίψουμε αμέσως.
Αλλά για να αναρωτηθούμε πότε εμφανίζεται, τι προσπαθεί να προστατεύσει και προς ποια επιλογή μάς οδηγεί.
Γιατί πολλές φορές μια εσωτερική φράση που θεωρούμε απλώς «σκέψη» έχει ήδη αρχίσει να καθορίζει την επόμενη κίνησή μας.
Το μοτίβο φαίνεται περισσότερο πριν από την επιλογή
Όταν μια κατάσταση έχει ήδη ολοκληρωθεί, βλέπουμε συνήθως μόνο το αποτέλεσμα.
Το πιο αποκαλυπτικό σημείο όμως βρίσκεται λίγο πριν από την επιλογή.
Εκεί όπου κάτι μέσα μας αποφασίζει προς ποια κατεύθυνση θα κινηθούμε.
Αν αρχίσουμε να παρατηρούμε αυτή τη στιγμή, μπορούμε σταδιακά να αναγνωρίσουμε την εσωτερική ακολουθία.
Τι σκέφτηκα αμέσως;
Τι φοβήθηκα ότι μπορεί να συμβεί;
Τι προσπάθησα να αποφύγω;
Τι ένιωσα ότι έπρεπε να προστατεύσω;
Τι ήθελα πραγματικά, πριν αρχίσω να σκέφτομαι τι «πρέπει» να κάνω;
Αυτές οι ερωτήσεις δεν χρειάζονται γρήγορες απαντήσεις. Μερικές φορές η ουσία τους βρίσκεται ακριβώς στην παύση που δημιουργούν.
Γιατί για πρώτη φορά ανάμεσα στο ερέθισμα και στην αντίδρασή μας εμφανίζεται χώρος.
Και μέσα σε αυτόν τον χώρο μπορούμε να δούμε.
Όταν διαφορετικές επιλογές οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα
Ένα εσωτερικό μοτίβο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάνουμε ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Μπορούμε να αλλάζουμε συμπεριφορά και παρ’ όλα αυτά να καταλήγουμε στο ίδιο εσωτερικό σημείο.
Κάποιος μπορεί, για παράδειγμα, να αλλάζει συνεχώς περιβάλλον προσπαθώντας να νιώσει ελεύθερος, αλλά να κουβαλά μαζί του τον ίδιο φόβο δέσμευσης. Κάποιος άλλος μπορεί να επιλέγει διαφορετικούς ανθρώπους στις σχέσεις του, όμως να δυσκολεύεται κάθε φορά να εκφράσει τις πραγματικές του ανάγκες.
Εξωτερικά, οι ιστορίες είναι διαφορετικές.
Εσωτερικά, όμως, μπορεί να ακολουθείται η ίδια διαδρομή.
Γι’ αυτό χρειάζεται να κοιτάζουμε πέρα από τις λεπτομέρειες και να αναζητούμε το κοινό σημείο.
Ποια αίσθηση επιστρέφει;
Ποια ανάγκη μένει ανεκπλήρωτη;
Ποια αντίδραση επαναλαμβάνεται;
Ποια επιλογή κάνουμε σχεδόν χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε;
Εκεί αρχίζει να ξεκαθαρίζει το μοτίβο.
Δεν είναι κάθε επανάληψη ένα μοτίβο
Χρειάζεται, βέβαια, και μια μικρή προσοχή.
Δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολη κατάσταση ή κάθε επανάληψη κρύβει κάποια βαθιά εσωτερική αιτία.
Η ζωή έχει συμπτώσεις, εξωτερικές συνθήκες, απρόβλεπτα γεγονότα και καταστάσεις που δεν εξαρτώνται από εμάς.
Το να αναγνωρίζουμε τα μοτίβα μας δεν σημαίνει ότι αναλαμβάνουμε την ευθύνη για οτιδήποτε μας συμβαίνει.
Σημαίνει κάτι διαφορετικό: ότι παρατηρούμε εκείνο το μέρος της εμπειρίας στο οποίο έχουμε πραγματικά συμμετοχή.
Τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε.
Τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε.
Τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε.
Και κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο επιστρέφουμε ασυναίσθητα σε κάτι γνώριμο ακόμη κι όταν λέμε ότι θέλουμε κάτι διαφορετικό.
Το γνώριμο δεν είναι πάντα αυτό που θέλουμε
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά των μοτίβων είναι ότι συχνά μας οδηγούν προς κάτι γνώριμο, όχι απαραίτητα προς κάτι που μας κάνει καλό.
Το γνώριμο έχει μια ιδιαίτερη δύναμη.
Ξέρουμε πώς λειτουργεί. Ξέρουμε τι να περιμένουμε από αυτό. Ξέρουμε ποιον ρόλο πρέπει να αναλάβουμε μέσα του.
Το καινούργιο, αντίθετα, δεν έχει ακόμη χάρτη.
Μπορεί να μας ζητά να μιλήσουμε διαφορετικά. Να θέσουμε ένα όριο που δεν έχουμε θέσει ποτέ. Να ζητήσουμε κάτι που συνηθίζαμε να στερούμαστε. Να μην αντιδράσουμε αμέσως. Να αφήσουμε μια κατάσταση να εξελιχθεί χωρίς να προσπαθήσουμε να την ελέγξουμε.
Και κάπου εκεί εμφανίζεται η πραγματική δυσκολία της αλλαγής.
Δεν αρκεί πάντα να γνωρίζουμε τι δεν θέλουμε.
Χρειάζεται να είμαστε πρόθυμοι να δοκιμάσουμε έναν τρόπο που δεν μας είναι ακόμη οικείος.
Η παρατήρηση χωρίς επίκριση αλλάζει τα πάντα
Όταν αρχίσουμε να βλέπουμε ένα μοτίβο, υπάρχει ο κίνδυνος να στραφούμε εναντίον του εαυτού μας.
«Πώς δεν το κατάλαβα τόσο καιρό;»
«Γιατί το κάνω πάλι;»
«Γιατί δεν αλλάζω;»
Όμως η επίκριση μπορεί να γίνει απλώς άλλο ένα κομμάτι της ίδιας επανάληψης.
Η ουσιαστική παρατήρηση χρειάζεται κάτι διαφορετικό: καθαρότητα χωρίς σκληρότητα.
Να μπορούμε να δούμε τι συμβαίνει χωρίς να προσπαθούμε αμέσως να το εξαφανίσουμε.
Γιατί ένα μοτίβο δεν δημιουργήθηκε απαραίτητα για να μας εμποδίσει. Κάποτε μπορεί να αποτέλεσε τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να προστατευόμαστε, να προσαρμοζόμαστε ή να κινούμαστε μέσα στη ζωή.
Αυτό όμως που κάποτε ήταν χρήσιμο δεν σημαίνει ότι εξακολουθεί να μας εκφράζει.
Και εκεί βρίσκεται η διαφορά.
Από την αναγνώριση στη διαφορετική επιλογή
Η αλλαγή ενός μοτίβου δεν συμβαίνει πάντα με μια μεγάλη απόφαση.
Συχνά ξεκινά από κάτι πολύ μικρό.
Από τη στιγμή που αναγνωρίζουμε ότι βρισκόμαστε ξανά στην αρχή της γνώριμης διαδρομής.
Τότε, αντί να ακολουθήσουμε μηχανικά το επόμενο βήμα, μπορούμε να σταθούμε.
Ίσως αυτή τη φορά να μην απαντήσουμε αμέσως.
Ίσως να πούμε αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε.
Ίσως να μην αναλάβουμε μια ευθύνη που δεν μας ανήκει.
Ίσως να μη φύγουμε μόλις κάτι αρχίσει να μας δυσκολεύει.
Ίσως να μη μείνουμε εκεί όπου συνήθως μένουμε από φόβο.
Το διαφορετικό δεν χρειάζεται να είναι θεαματικό.
Αρκεί να μην είναι αυτόματο.
Και κάθε φορά που δημιουργείται μια μικρή απόσταση ανάμεσα στο παλιό μοτίβο και στην επόμενη επιλογή μας, κάτι αλλάζει.
Όταν αυτό που ήταν αόρατο γίνεται ορατό
Η αυτογνωσία δεν είναι η προσπάθεια να βρούμε τι «δεν πάει καλά» μέσα μας.
Είναι η σταδιακή δυνατότητα να βλέπουμε καθαρότερα.
Να αναγνωρίζουμε τι επαναλαμβάνεται, τι μας κινεί, τι αποφεύγουμε και προς τα πού στρεφόμαστε όταν λειτουργούμε χωρίς επίγνωση.
Και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι δεν χρειάζεται να έχουμε λύσει τα πάντα για να ξεκινήσει μια αλλαγή.
Μερικές φορές αρκεί να έχουμε δει.
Γιατί τη στιγμή που ένα μοτίβο παύει να λειτουργεί αόρατα, παύει να έχει ακριβώς την ίδια δύναμη πάνω μας.
Δεν εξαφανίζεται απαραίτητα.
Αλλά πλέον το αναγνωρίζουμε όταν εμφανίζεται.
Και τότε, ανάμεσα σε αυτό που κάναμε πάντα και σε αυτό που θα μπορούσαμε να κάνουμε τώρα, δημιουργείται ένας μικρός και πολύτιμος χώρος.
Ο χώρος της συνειδητής επιλογής.
Και ίσως εκεί αρχίζει κάθε πραγματική εσωτερική μεταμόρφωση.
